A gaiteira Susana Seivane Hoyo naceu en Barcelona o 25 de agosto de 1976. Neta do recoñecidísimo artesán de gaitas Xosé Manuel Seivane, ven dunha familia enormemente ligada á música tradicional galega por parte de pai e, para a miña sorpresa, ao folclore andaluz por parte de nai. 

Recíbeme dende a súa casa nunha videoconversa que nos levou un tempo cadrar. Ten posta a camiseta reizentolo de Rosalía con máscara e sorrime dende o sofá mentres ma ensina orgullosa.

É feroz. Cando rí inúndao todo e cando cala, intimida. Ten unha presenza especialísima. Penso en como debe ser vela nun directo…

Aí atrás falaba con outros músicos sobre que, se cadra, o ensino no Conservatorio non está ben enfocado. Que pensas ti?

Eu vivín unha época moi distinta a como é hoxe en día. Nacín en Barcelona e, daquela, non se podía entrar no Conservatorio ata os 8 anos. A esa idade elixín como instrumento o piano, pero o ensino era completamente diferente. Para empezar, eu era moi pequena. En Barcelona gustábame moito como me impartían piano, pero non me gustaba nada como impartían solfeo. Pode que tamén fose porque o resto das alumnas e alumnos eran maiores. O caso é que non había moito feeling.

Despois cando viñemos para Cambre, continuei os estudos no Conservatorio da Coruña, que estaba no antigo edificio de UXT. Aquí pasoume o contrario que en Barcelona: gustábame moito como daban solfeo, se ben o instrumento dábase dunha maneira tan nefasta que a ilusión polas clases desapareceu. Ao punto de que o deixei, eh!

Era coma a cola dunha carnicería: ponte aí, saca número e cando che toque das a lección. E non te equivoques nunha nota porque a resposta vai ser “vuélveme a traer lo mismo pero aprendido para la semana que viene”. Tiña a sensación de ser un número.

En canto á gaita, é de incorporación recente aos estudos regrados, por iso creo que ao mellor os profes que a imparten non veñen dese ensino tradicional tan disciplinado e serio… Son gaiteiros de toda a vida que,se cadra, teñen outro método. Foi moi interesante que este tipo de persoas se metese no Conservatorio. Teño entendido que están dando uns resultados marabillosos nos alumnos. 

Aprender a tocar ten unha parte que non é necesariamente a da procura do éxito. Máis nun país no que a foliada, por exemplo, está moi integrada no ocio 

Por suposto. Tocar para desfrutar. 

Iso para min é o mellor que hai. Poder saír do Conservatorio ou de calquera Escola de Música, estar nunha foliada e, dios! Xa podes tocar, xa podes compartir… Podes desfrutar, por fin, dunha maneira completamente diferente despois de terlle adicado tantas horas ao estudo. E é aí onde realmente aprendes un montón de cousas, creme. Esa si que é unha boa escola, a das foliadas. En moitísimos aspectos.

Mira, aínda que non o pareza, a min dábame enorme vergoña tocar a gaita diante doutras persoas. Cando era pequena non, porque cando somos pequenos tocamos diante quen sexa, pero tiven unha época na adolescencia que, se estabamos nunha foliada cos amigos, cos pais dos meus amigos… eu tremía de pensar que me ían pasar a gaita. Púñame súper nerviosa! E xa dera concertos como gaiteira solista con 10 anos, porque comezara a tocar súper pequeniña e era a neta de Seivane. As foliadas axudáronme un montón a perder ese medo, unha pasada! A día de hoxe podo dicir que me axudaron moitísimo na miña carreira. 

Estabamos tocando alí, bebendo unhas cervexas… iso axudoume realmente a enfrontarme ao público, algo que me daba moitísimo medo.

A cervexa é certo que ten un poder desinhibidor…

Si, moi interesante…

O que me contas pode ser que teña algo que ver con que as expectativas que se tiveran sobre ti eran moi altas?

Quizáis si. Penso que me autoesixía de máis. É unha reflexión que fixen despois moitas veces. Cando me preguntan se o apelido Seivane pesou, axudou… eu contesto que nun primeiro momento axudou, por suposto. Que pasa? Que creo que, precisamente por levar ese apelido, igual tiña que demostrar moito máis para que o listón familiar non baixara.

E máis sendo muller, non?

Si, bueno… a min é unha cousa que… – reflexiona un segundo- Afortunadamente, nunca (e mellor que fora así porque eu tamén teño moito xenio) notei ningún tipo de machismo. Considero que iso é ter sorte na sociedade na que vivimos pese a que creo que non debería caber outra opción.

Cando comecei a tocar a gaita non había case nenas que a tocasen, e menos tan pequenas. A gaita é un instrumento moi complicado para que alguén comece a unha idade tan temperá. O meu era algo que chamaba moito a atención e que as grandes figuras da nosa música como Ricardo Portela, Moxenas, xente de Milladoiro, Enrique Otero… alucinaban! Igual alucinaban tamén por ser unha muller pero, dende logo, alucinaban dende unha perspectiva súper positiva.

Claro, é que ademáis é certo que é un instrumento moi aparatoso

Si. Nese sentido é coma o violín, que ata que lle sacas son… Se tes veciños acaban de ti ata o gorro.

No meu caso toquei ben moi pronto, o que fixo que recibira os eloxios dos vellos gaiteiros que eran os que me gustaban e nos que sempre me fixei.

Por exemplo, eu toco moito repertorio da zona da Fonsagrada e teño certos adornos e certas cadencias daquela zona á hora de interpretar, e os gaiteiros dalí, aínda a día de hoxe se lles preguntan por min, respostan “a nós Susana gústanos moito porque toca coma nós”. Para min iso é un afago total! Por iso che digo que non percibín ningún tipo de machismo.

Intúo que, por unha banda, ao ser moi boa, non hai moito que toser. Por outra, ao ser algo tan inhabitual pois…

Certo que vimos dunha dinámica de tantos anos… Date conta que ata prácticamente onte as mulleres non podiamos votar. Vimos dunha dinámica social, cultural… moi jodida nese aspecto. Aínda que penso que pouco a pouco estamos acadando grandes melloras, pero non está todo conseguido, nin moito menos. Se ben eu, nese aspecto, sempre me sentín moi agusto porque valoraban as miñas ideas… sendo moza tiñamos un grupo que se chamaba Vaite Embora, no que había homes e mulleres e alí traballabamos todos igual. Non pesaba máis a idea dun home por selo. Non se lle consentiría, vamos.

E aínda así, pese a que hai unha xeración de “mulleres punk” que recuperades a música tradicional galega na que estades persoas coma ti, como Mercedes Peón… figuras potentísimas. Pese a iso, a inmensa maioría dos músicos visibles e recoñecidos son homes.

Si, mira, eu iso non o entendo. Porque hai tantas mulleres incribles no meu gremio e que tocan tan ben que… A ver, gaiteiras houbo sempre. É certo que houbo menos que homes -reflexiona un momento, de novo-. Para o pobo a figura do gaiteiro era referencial. Xa o dicía a nosa querida Rosalía -sinala a camiseta- nos seus versos de «Un repoludo gaiteiro«. Chegaba o gaiteiro e chegaba a festa. Era alguén importante na sociedade, con fama de ligón, ademáis. 

Que pasa? Que nunha sociedade como a de hai uns anos (aínda máis machista) non estaba moi ben visto nunha muller.

Pero si que as houbo. De feito, o primeiro grupo grande de música tradicional que existiu en Galiza estaba totalmente formado por mulleres. Foi en Ribadeo e chamábanse As Meniñas de Saudade e foron o primeiro grupo de gaiteiras, podería dicir que do mundo. Este grupo conformouse alá polos anos 50 e aquilo foi unha revolución total. Todos os gaiteiros da época peregrinaban a onde tocasen as Meniñas de Saudade para velas. Pero dende a máis absoluta das devocións.

Pero houbo moitas outras mulleres que por esas censuras e autocensuras, ao que se adicaban era a cantar e a tocar outros instrumentos de percusión como a pandeireta. Iso está como moito máis normalizado, digamos. E foi moi importante para que os gaiteiros homes tivesen unha transmisión oral. Por exemplo, no caso do meu avó, Xosé Manuel Seivane, itivo unha influenza decisiva a súa nai, que se chamaba Estrela era unha muller moi, moi comprometida co folclore. Meu avó, moitas das pezas que despois interpretou foi porque llas cantaba ela. Entón, como noutras culturas, grazas ás mulleres houbo unha transmisión oral importantísima.

O pai do teu avó xa tocaba a gaita?

Non. O meu bisavó era ebanista. 

O meu avó sempre toleou pola gaita. Con tres ou catro anos ían por aí de romaría e desaparecía. Súa nai sempre atrás del asustábase “onde me vai o neno? onde me vai o neno?” e seu home dicíalle “non te preocupes nena, vai estar onde estea o gaiteiro” e, efectivamente. Ían a onde o gaiteiro da festa e alí estaba meu avó, pegadiño a el, flipando. A gaita sempre lle gustou moitísimo. Ao punto que a súa teima dende pequeno sempre foi facer unha. 

Como seu pai era ebanista, meu avó insistíalle para que lle axudase a facer unha, pero el quitáballe iso da cabeza: “iso é moi difícil”. E é que, realmente é algo moi, moi, moi difícil. Pero meu avó que era moi teimudo díxolle “tes que me axudar porque se non me axudas ti non vou ser quen e de verdade que quero facela”. E, de tanto que lle insistiu, axudoulle a facela. Cos coñecementos que tiña un e coas ansias que tiña o outro foi como comezou todo.

Nese momento, meu avó estaba facendo o servizo militar e encargáronlle alí unhas gaitas cuns punteiros para a banda militar e el pediu un permiso para poder facelas.

Eu pregunteille unha vez a un gaiteiro que tiñan de especial as gaitas Seivane e a resposta, se cadra por concisa, nunca a esquecín: teñen adicación

Jajajajajajaja

Teñen moita adicación, teñen moito estudo, moito traballo en procurar tirar melloras do instrumento, sempre sen sacalo moito do que é. Evolucionouse moitísimo nos materiais, por exemplo, para que a gaita goce de mellor saúde. Moita cabeza dura de meu avó. Despois viñeron meu pai, meu tío e fixeron moitos avances. Antigamente, o fol que levamos dentro do vestido que se ve era de coiro, pero nos anos 70, cando eu comezaba, non sei moi ben por que, viu a moda de facelos de goma e iso foi nefasto para a gaita porque se encharcaba todo, non respiraba nada… un horror. Pero a finais dos 80 volveuse ao fol de cabrito. Aínda que levaba moitos produtos para que fora hixiénico, dende hai 20 anos os foles son de goretex o que lle deu unha salubridade e unha saúde á gaita incribles. Non se encharcan os elementos sonoros como poden ser as palletas. Transpira todo á perfección. Con ese fol a gaita ten anos e anos de vida. 

Outros avances que fixeron foi o do pallón sintético. Os pallóns tradicionais eran de cana e cos cambios de temperatura desafinábanse moito. Xa sabes que hai un refrán e, se non o sabes dígocho, que é “o gaiteiro pasa a metade da vida afinando a gaita e a outra metade tocando desafinado”.  Na miña familia chámase Seipal (todos os inventos teñen sei-algo) e son avances que cambian ese refrán para moito mellor.

Dame a impresión de que neste país fuxiuse do concepto de música tradicional durante un tempo

A ver, hai de todo… Tes o exemplo de Treixadura, que sempre fixeron e seguen facendo música tradicional. Con algunhas cousiñas de composición, si, pero cun fondo sabor a tradicional. Entón, é un grupo que está apostando claramente por ese son.

Eu, por exemplo, no meu último disco “Dende o meu balcón”, que foi un disco xestado durante o confinamento de 2020, quixen tirar por aí porque, ademáis, eran os recursos que tiña na casa: gaita, tambor, bombo… pero é que, por enriba de todo, é o disco que sempre quixen facer. Penso que ese disco , tería que ter sido o meu primeiro disco porque é o repertorio que eu manexo dende pequena e penso que é un repertorio que todo gaiteiro debe coñecer. Hai moitos temas que son mega coñecidos como a Carolina, a Muiñeira de Lugo, a Muiñeira de Chantada e despois hai grandes xoias do noso patrimonio musical como é Unha noite no Santo Cristo, Alborada de San Benito… grandes xoias que te embaucan, que son súper evocadoras pero que o gran público non coñece.

Entón, bueno… tiveron que pasar vinte e pico anos e unha pandemia para facer o que eu quería.

Nos anos 90, cando saquei o meu primeiro disco (Susana Seivane, 1999) viviuse un gran boom da música folk, porque, de repente, os medios de comunicación e as grandes multinaconais do mundo da música, empezáronse a interesar por Galiza e descubriron que aquí había un auténtoico filón de gaiteiras e gaiteiros e, de repente, parece que se puxo en valor o traballo de xente que levaba anos e anos e anos tocando e dando xiras internacionais, por exemplo, Milladoiro. A min colleume ese boom e a min gustábame moito a música folk. Era o que máis escoitaba. Era unha rapaza nova, tiña 20 anos, xa estivera en moitos grupos de tradicional, fixera moitos concertos como solista de tradicional e apetecíame dar ese paso un pouco máis cara o moderno ou contemporáneo, a fusión e tal. E podo dicir que seguín por ese camiño: toco moitas pezas que son tradicionais pero dándolle as miñas cores, cun son máis funki ou máis rockeiro. Tamén fago composicións propias; algunhas soan moi enxebres e outras non. Ese é o meu camiño dende hai moitos anos. 

O primeiro disco é moi precioso, aínda a día de hoxe segue a parecermo. Onde máis se nota a evolución é nos directos, claro. 

O meu estilo non mudou. A miña maneira de tocar, o meu xeito, teñen a mesma esencia, pero si que me apeteceu ir cara un son moito máis contundente, con batería, baixo e guitarra eléctricos… dende hai uns anos eses son os directos que facemos. Aínda que teño en vea as fontes tradicionais porque son das que bebín. De feito moitas veces, cando compoño, sáeme ese turrar polo noso, ao punto de que moitas das miñas composicións semellan tradicionais. É algo que se leva dentro. 

Igual me equivoco mais, sempre din por feito que dun xeito ou doutro, o contacto coa música tradicional tivémolo todas as nenas e nenos

Si, eu penso que tamén. Mesmo na cidade.

Mira, aos nenos a gaita parécelles un instrumento máxico. Teño visto en xiras que dou por aí, nas que o público non ten nada que ver con Galiza (non sabe nin onde está), pois teño visto a xente chorar de emoción ao escoitar a gaita. É un instrumento que ten unhas vibracións que te remexen por dentro. Pasoulle a moita xente no confinamento cando saiamos a tocar, por iso eses vídeos se viralizaron todos. Foi unha pasada. 

Aos cativos pásalles o mesmo: cando son pequenos, escoitan unha gaita e flipan. Aínda que sexan de cidade, neste país sempre tiveron a oportunidade de escoitar unha gaita soar nalgún lado. Tamén flipan coa percusión tradicional. Pero a gaita, en concreto, poténcialles un montón de emocións. 

Estou contigo pero agarda, que vou por un café!

Os teus nenos tocan?

Aos meus nenos encántalles a música. Teñen xa candasúa gaita, porque é tradición familiar que nada máis nacer teñas a túa propia gaita. Nacemos cunha gaita debaixo do brazo. 

Eles queren tocalo todo cando nos ven tocar, pero son moi rebuldeiros os dous, entón aínda lles falta un pouquiño esa tranquilidade para ensaiar. De momento prefiren ocupar o día en baterse entre eles, supoño que pola vea do pai, pola profesión do pai, que foi tri campión de España de boxeo. Na gaita, cando se empeza, faise cunha frauta, non comezas con todo o arsenal. Comezas cunha frauta que se modifica para que teña a mesma dixitación que a gaita. O primeiro que hai que facer é intentar tapar todos os buratos cos dediños pequenos para que soe algo. Eles como ven que iso lles da moito traballo para pouco “beneficio” pois de momento pasan. Aínda que hai outras veces que, sen dicirlles eu nada, que nunca llelo digo, vexo que volven intentalo. Agora mesmo o que máis lles gusta é a percusión, porque teñen moi bo ritmo, moi bo oído musical e é moito máis doado tirarlle un son con xeito que á frauta. Ademáis xuntan dúas paixóns: dar golpes e a música. Pero van chegar a tocar, eh! Porque ademáis, como che digo, teñen un oído alucinante. Cantan afinadísimo dende que son pequeniños de todo.

Non creo que non tocar sexa unha posibilidade, vindo de onde veñen

Aquí tocamos todas e todos -ladea a cabeza e levanta unha cella-. Mellor ou peor pero… -rise-.

Na familia a única que se adica profesionalmente a interpretar son eu pero, vaia! Meu, pai, meu tío, miña irmá… todo o mundo toca. É unha cousa que se leva no sangue. O que pasa é que eu tampouco lles quero estar moito enriba porque é cando as nenas e os nenos comezan a collerlle manía. E ollo, que se non quixeran tocar, xa estaría todo dito, pero si que lles gusta. 

Dicía Xurxo Souto que este é un país de artistas… O caso é que teño a sensación de que somos persoas discretas entón facemos grandes cousas, pero semella que non nos importa tanto saír na primeira plana. Dá para unha análise sociolóxica

E tanto… Concordo totalmente.

Hai moi poucas persoas (entre as que non me inclúo) que nos sintamos súper orgullosas do que facemos e que sexamos tiradas para adiante. 

Póñoche un exemplo: eu cando viñen para aquí, cousa que estaba desexando porque xa pasaba todos os veráns en Ribeira de Piquín, con 10 anos (aínda que tamén coa tristura de deixar en Barcelona aos meus avós maternos, andaluces, que foron os que me criaron) xa notaba na xente que non estaba orgullosa do que tiña. Parecía que non se deran conta do que significaba ter unha lingua e unha cultura de seu, tan rica… Lembro unha vez, se cadra en Entroido, que tiñamos que ir á escola (un cole de monxas) “vestidas de algo”. Eu fun vestida de gaiteira: collín o meu traxe e púxeno. Pois notaba que as compañeiras e as propias profes, non se chegaban a rir de min, que me fixen sempre respectar moito, pero si certa cousa de “que pailana”. E eu flipaba! Como que pailana? Estou poñendo o mellor vestido que podo poñer, do que estou súper orgullosa, eu que veño de fóra! E teño que ser eu quen poña en valor todo isto? Bah!

Chamárame moito a atención. A día de hoxe penso que é unha dinámica social de moitos anos, de estar caladiñas, de ser discretas…

Eu teño a mesma sensación, si. Velo máis cando estás fóra. Tanto ten a que te adiques, como norma xeral, marchas fóra daquí e sempre… uhm… parece que nos agochemos dalgo.

Pasa con moitísimos proxectos artísticos nos que vés que hai galegos e galegas, pero detrás.

Tamén é certo que, cos anos, penso que foi mudando un pouco. Hoxe en día, ser gaiteira ou gaiteiro, mola. Tamén porque se valora moito o diferente, o que non é random, o que non é mainstream. Véxoo coas pequenas e pequenos que veñen ao taller a pola súa gaita. Veñen como se lle foran a comprar un coche! E emociónanos. Meu pai ten chorado non poucas veces. 

Cada vez se sinten máis orgullosas as cativas e cativos do que tocan. Vexo que me admiran a min, que son un referente para elas (o que me resulta unha responsabilidade bestial, pero tamén un orgullo tremendo), por iso che digo que hai un cambio.

Non grazas ás institucións…

Mmmm… a nivel de institucións tamén se deron pasos importantes, non creas. Agora, por exemplo, cando hai algún acto institucional, chaman a unha gaiteira ou un gaiteiro. Eu mesma teño agora a entrega das medallas do Parlamento. Queren facer algo espacial por ser o 40 aniversario do Parlamento. Pois son pasos importantes.

Tes razón…

Certo é tamén que queda moito que andar e que esixir. Noustras profesións tamén, pero as e os músicos pasamos a vida breando. Somos nós as que temos que poñer en valor o que facemos antes de que o fagan as demáis, e iso é moi incómodo. Vén alguén de fóra e esa persoa xa trae un valor engadido e no noso caso, é un hándicap. Entendo que hai moita xente que non se adica á música de forma exclusiva ou que o ten como hobby, entón dalles un pouco máis igual ir por 1.000 que por 2.000, pero as que somos profesionais disto, que temos un espectaculazo montado con mogollón de xente traballando dende fotógrafos, técnicos de luz e de son, mánagers, músicos, Seguridade Social dos músicos (porque facemos as cousas como as ha que facer) aínda tes que ver como che andan como na feira, ao regateo. Iso a min jódeme moitísimo. E hai veces que baixas o caché porque ves que hai unha intención boa, que de verdade que non chega, e facémolo. O problema é que xa está “institucionalizado” o de “ah! es músico, pídele menos, que te viene igual” e contra isto si que levo vinte e pico anos loitando porque non, porque non pode ser.

É rastreiro

Completamente.

Se ti tes un orzamento e eu teño este caché e non cadran, acabouse. Pouco hai que discutir. Se pensan que non o mereces que non te chamen

Tal cal. Chamas a alguén que che cadre e listo. Eu non me vou a poñer a discutir se merezo o que pido ou non, só faltaba! Se che parece que me flipo, chama a quen creas que non se flipa tanto. Punto. Agora, se queres o meu espectáculo, coa miña banda e o meu equipo de traballo, tes que pagalo. Igual que pagas a París de Noia e o Combo Dominicano, con todos os meus respectos, disme que non podes pagar moito menos da metade polo noso ou calquera outro grupo que queiras ter como Milladoiro? Hostia! Por iso che digo que isto xa é unha cuestión de dignificación profesional. 

E se xa había moitos buratos negros antes da pandemia, agora hai moitos máis e máis grandes.

Ti tamén tes a impresión de que se aproveitou para varrer a certa parte da cultura que… non agradaba en exceso? Porque a min o maltrato do mundo cultural durante este último ano, non me cadra

A min tampouco. 

Non sei… penso que algunhas ou algúns artistas, molestan. Entre outras cousas porque din verdades coma puños, e nesta sociedade tan hipócrita que temos, cunha clase política que é merda, que ao único que se adica é a discutir e xerar tensións nun “a ver quen a ten máis longa” sen facer o traballo que lles corresponde que é a xestión puntual do goberno, ou sexa, gobernar… pois para toda esta caterba, hai unha parte do sector cultural que rasca, porque a cultura tende a estar moi comprometida coa sociedade, cos dereitos humanos, e iso resúltalles moi molesto. Podería entendelo nunha ditadura agora, nun sistema que se di democrático, a censura non ten cabida. Por iso chirría tanto o que está a pasar coa cultura.

Fálase moito da hostelaría e o turismo, e moi pouco da cultura. Da cultura viven, directa ou indirectamente, moitísimas familias, mesmo da hostelería! Cáterins, aloxamentos, etc.

Somos moitas familias que estamos sen traballar. Non entendemos como foi a xestión durante este ano, non entendemos como pode estar tan pechada a man dos eventos cando está máis que demostrado que en eventos culturais durante o último ano houbo un só contaxiado (que habería que saber de onde o traía).

No pouco que puidemos facer o verán pasado o tratamento dos eventos foi dunha escrupulosidade milimétrica, o público foi exquisito, as medidas de hixiene e seguridade foron impecables. Loitamos moitísimo para demostrar que a cultura era segura, e demostrámolo. 

Sobradamente

Pero aí seguen teatros prácticamente valeiros, festivais clausurados, festas que non se fan por aforo… pero! Avións cheos, metros cheos, trens cheos…

Eu estaba tremendo co de salvar a Semana Santa. Franceses, ingleses ou quen sexa que pode vir e eu non podo ir visitar a un familiar en Barcelona. Por favor! Antes de “salvar nada” o que hai que salvar realmente é a sanidade, entendes?

Si…eu entendo

E despois, xa virá todo! Porque por un ano que quedes sen vacacións ou téndoas na túa Comunidade Autónoma, non che vai pasar nada, porque xa hai moitos anos que, se tiveches un mal ano de traballo e non te podes permitir vacacións, non as colles. Y no te mueres.

Eu son da opinión radical de que, dende un primeiro momento, tiña que estar pechado todo, e que ninguén puidera vir para aquí e ninguén puidera ir para alá. É a única maneira que eu vexo de que houbese un control. 

“Non, é que agora veñen con PCR negativas.” Paréceme moi ben, só faltaría! 

Xa che digo que eu entro en pánico con estas campañas de salvación. Porque, ademáis, saíron estupendamente todas e cada unha delas. Entón, paréceme sangante. 

Sei que non ha de ser doado de xestionar, pero non vexo claras as prioridades. 

Esta é Susana Seivane. Unha muller que, como a súa música, leva dozura, forza e historia na voz. Unha corrente que contribúe a manter viva a linguaxe que trascende á propia lingua deste país.

Aloia Alonso

Gustouche?

5 / 5. 9